اقتباس از ژمن مورخ ۲۰۱۵/۰۱/۱۵ 

آزادی بيان یا توهین به ارزش های انسانی دیگران…؟

نشر دوباره کارتونی بنام پیامبر اسلام، نقض آزادی بیان و کرامت انسانی است

نوشته: دکتور محمد حلیم تنویر

امروز باردیگر مطبوعات فرانسه با لجاجت، به حریم و مقدسات دینی مسلمان و نشر کارتونی زیر عنوان پیامبر اکرم، نه تنها حقوق انسانی را پایمال نمود بلکه به کرامت انسان و حقوق و آزادی های بیان لطمه وارد نمود. از دیدگاه افراد خودغرض و متعصب که اکنون رسانه های فرانسه را نیز در اختیار دارند، این عمل را مطابق به آزادی بیان گفته و نشر دوباره این کارتون ها، منبعث از اراده لجام گسیخته و تعصب دست های پنهان دشمنان انسانیت و آزادی بیان بوده است.

با تقبیح این عمل غیر انسانی و خلاف کرامت آزادی بیان، بحثی در زمینه حقوق انسان و آزادی بیان از دیدگاه اسلام و دانشمندان غرب را بطور اختصار بیان نمایم.

از آزادى بيان تعریف های متعددی از دانشمندان و محققان در جهان (Freedom of speech) ارائه گرديده است. اصل کلمه بیان و سخن گفتن و یا پیام را رسانیدن به دیگر در جامعه بشری از اوایل تا کنون به عنوان تبادل افکار و اندیشه بوده است. در جهان امروز با تغییرات بنیادی در جهان تکنولوژی ، بیان اندیشه سریعتر و مؤثرتر بوده و یک پیام به میلیون ها تن در کمترین فرصت می رسد.

پس خداوند(ج) بیان و گفتن را بعنوان نعمت به انسان عرضه نموده است که بعد از خلقت آدم، بیان را باو آموخته است. در سورهء رحمن می فرمایند: ” خَلَقَ الْإِنسَانَ، عَلَّمَهُ الْبَيانَ”. یعنی بيان هر فرد نمايان گر هويت فكری و شخصيت انسانی و وسيله ای برای طرح افكار، ارزش ها، آرمان ها، عواطف و احساسات اوست . سلب اين آزادی موجب ركود افكار و علوم بشری بوده و حركت تكاملی جامعه و افراد را مختل خواهد ساخت؛ ممنوع كردن انسان از اين نعمت الهی بزرگترين تجاوز به طبيعی ترين و فطری ترين حق انسانی او می باشد. از اين جاست كه آزادی بيان به عنوان يكی از مهمترين و زيباترين جلوه های انديشمندی پا به عرصه ظهور می نهد. در طول تاريخ همواره آزادي بيان يکی از اصلی ترين عوامل موفقيت و استمرار نهضت هاي الهی است.

خداوند متعال در سورهء بقره، آیه ۱۱۱درمورد دعوت مخالفان به گفتمان و ارائه دلائل و برهان در جهت جستجوی حقیقت می فرمایند: ” قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ” ترجمه: (بگو : اگر راست می گوييد حجت و دلیل خويش را بياوريد). خداوند به یهودی ها و نصرانی ها نیز اجازه گفتمان و بحث را میدهد تا حقیقت آشکار شود.

يک تعريف آزادي بيان عبارت است از “آزادى افراد در بيان عقيده و ايراد نطق و خطابه بدون ترس از دخالت دولت”.

در تعريفی ديگر ” آزادی بيان يكی از اقسام آزادی های حقوقی است كه در مجموعه حقوق بشر مورد توجه قرار می گيرد. بدين معنا كه افراد گذشته از اينكه به خاطر داشتن عقيده مخالف، چه در امور دينی و چه در امور سياسی، نبايد مورد تعقيب قرار گيرند، بايد بتوانند عملاً عقيده خود را ابراز نمايند و براي اثبات و احيانا به دست آوردن همفكران ديگر، درباره آن تبليغ كنند.”

پيامبر گرامی اسلام همواره با سینه فراخ در برابر آراء و انديشه هاي مختلف، برخورد می نمود و اجازه میداد صاحبان انديشه ، ديدگاه ، انتقاد و اعتراض خود را بدون هيچ گونه ترس و نگرانی بيان كنند. خداوند در قرآن عظیم، پیامبر اکرم را شخصيتى مهربان، خوش قلب و مردمدار معرفى نموده و مى فرمايند: ” لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ” (سوره آل عمران، آیه ۱۵۹)

چنانچه سخت دل و تند خو بودى مردم از اطراف تو پراكنده میشدند.» سعه صدر، گشاده رويى و اخلاق از مهمترين عوامل موفقيت آن پیامبر اکرم بود

حضرت عمر(رض) در آغاز خلافت به مردم چنين گفت: « اگر من از صراط حق و عدالت منحرف شدم شما مرا راست كنيد.»

يكى از افراد عادى، دست به شمشير برد و فرياد زد:«اگر تو راست نشدى با اين شمشير كج، راستت میكنيم.» كسى در آن جمع بر اين فرد مسلمان اعتراضی نکرد. خليفه اسلام نيز نه تنها بر او سخت نگرفت؛ بلكه گفت: «خدا را شكر میكنم كه در ميان مسلمانان كسى وجود دارد كه او را به راه راست میبرد”. و این نمونه خوبی مبين جايگاه ، ضرورت و تاکيد اسلام بر آزادى بيان است كه هدایات اسلام را برای بشريت به ارمغان آورده است.

پيرامون قلمرو و مرزهاي آزادی بيان ديدگاه هاي مختلف و پرسش هاي متعددی مطرح است نظير اينکه ؛ آيا اساساً آزادی بيان نيازمند محدوده و ضوابط مشخصی است ؟ انتقال فكر و عقيده به ديگران تا چه حد میتواند آزاد باشد؟ حتى تا آنجا كه قدرت تفكر را از ديگرى سلب و فكر و عقيدهاى را بر او تحميل و يا او را گمراه نمايد؟ در شرايط نابرابر و عدم توازن فكرى، وقتى القاى عقيده به صورت غير علمى و به دور از اختيار و به گونه هاى انجام میگيرد كه امكان اعمال اراده و آزادى را از ديگرى سلب میكند، آيا آزادى بيان و مطبوعات و احزاب و اديان میتواند قابل قبول باشد؟  در ادامه تلاش می نماييم پاسخ پرسش هاي فوق را با استفاده از دستورات دينی ، ديدگاه های انديشمندان اسلامی و غربی و حقوق اساسی پیگيری نماييم:


توهين به مقدسات از دیدگاه اسلام ممنوع است

اگر هدف آزادی بيان را انتقال عقيده و تفکر به مخاطب در جهت رشد و ترقی فرد و جامعه بدانيم ، توهين به مقدسات ديگران و برخوردهاي غير منطقی، نه تنها كمكی به اثبات مدعا و مطلب نمی كند، بلكه تنفر، انزجار و واكنش طرف مقابل را نيز در پی خواهد داشت . بر همين اساس دساتیر اسلامی مسلمانان را از اهانت به مقدسات ديگران برحذر می دارد : «وَ لا تَسُبُّوا الَّذينَ يدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه… كسانى را كه غير خدا دعوت می کنند(کافران) ، دشنام ندهيد؛ زيرا آنها نيز همين کار را با خداي شما خواهند کرد.” (سورهٔ انعام، آیه ۱۰۸)

اسلام توهين به مقدسات اسلامی را به هيچ عنوان ، تحمل نمی کند و برای توهين کننده ، مجازات های شديدی را در نظر گرفته است. حفظ آبرو ، کرامت و حيثيت انسان ها و پرهيز از هتک حرمت افراد جامعه يکی ديگر از محدوديت های آزادی بيان است. به اساس قوانین و دستورات اسلامی، آبروی مسلمان و حتی کافر محترم بوده و نگهداری از آن لازم می باشد . پيامبر گرامی اسلام (ص) می فرمايند:« هرکس پرده اي از روی آبروی برادر خود بردارد ، پرده هايی از آتش او را فرا میگيرد.”

زندگی اجتماعی به ارزشهای اخلاقی نيازمند است. از ديدگاه اسلام انسان نميتواند با ناديده گرفتن اصول و موازين اخلاقی و ارزشهای حاکم بر جامعه اسلامی به استيفای حق آزادی بيان بپردازد. بنابراين نشر هر گونه مطلبی که اصول و موازين اخلاقی جامعه را خدشه دار كند يا با انتشار مطالب يا تصاوير خلاف عفت عمومی ، به هنجارهای اخلاقی آسيب رساند، مخالف آزادی بيان می باشد ؛ از ديدگاه قرآن نمیتوان هر غذای فکری را به جامعه تزريق کرد : « إِنَّ الَّذِينَ يحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَه فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ؛ كسانی كه دوست دارند زشتيها را ميان مؤمنان رواج دهند ، برای آنان در دنيا و آخرت عذاب دردناكی است. ” (سوره نور، آیه ۱۹)


آزادی بيان از دیدگاه دانشمندان غربی

ا. آزادی مطلق ؛ عده اى بر اين ايده اند كه آزادى بيان، مطلق و بدون قيد و شرط است. به نظر آنان ضررهاى ناشى از محدوديت آزادى بيان، به مراتب بيشتر از مفسدهاى است كه در آزادى كامل بيان وجود دارد . و “چون بشر آزاد آفريده شد، پس در عرصه سياست هم آزاد مطلق است! » روسو، متفكر مشهور فرانسوى میگويد: «همه افراد بشر مساوى آفريده شده اند…كسى كه از آزادى صرف نظر كند، از مقام آدميت، از حقوق و حتى از وظايف بشرى صرف نظر نموده و هيچ چيزى نمیتواند اين خسارت را جبران نمايد “

در ماده نزده اعلاميه جهاني حقوق بشر ذکر است: ”هر كس حق آزادي عقيده و بيان دارد و حق مزبور شامل آنست که از داشتن عقايد خود بيم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و در اخذ و انتشار آن به تمام وسايل ممکن و بدون ملاحظات مرزی آزاد باشد.” طرفداران اين ديدگاه ميان آزادي فلسفی با آزادئ سياسی خلط نموده و از اين موضوع مهم غافلندكه در آدمى تنها عقل حاكم نيست، بلكه هواهاى نفسانى نيز وجود دارد كه اگر مراقبت نشوند عقل به راحتى تسليم توفان سهمگين خواهشهاى نفسانى و اسير خودخواهى ها و زياده طلبى ها مى گردد.

۱. آزادئ مطلق نه تنها ابتلاها و نارسايى هاى فراوان براى بشر به ارمغان آورده، بلكه ارزش و شخصيت انسانها را نيز مسخ نموده است .

۲. آزادئ قانونمند : عده ای از متفکران غربی معتقدند آزادى بيان بايد مشروط و مقيد باشد؛ زيرا آزادى مطلق بيان به تخريب جوامع و فرهنگها خواهد انجاميد.

جان استوارت ميل با تاکيد بر رعايت شرايط آزادی بيان میگويد: «كسی نگفته است كه اعمال بايد به اندازه عقايد آزاد باشد، به عكس وقتی اوضاع و شرايطی كه عقايد در آن ابراز ميگردد، چنان باشد كه اظهار عقيده را به صورت نوعی (تحريك) براي انجام كاری مخل مصالح مشروع ديگران در آورد، آن وقت حتی اظهار عقايد هم مصؤنيت خود را از دست ميدهد”. ( رساله درباره آزادی، ص ۱۴۷، جان استوارت ميل، مركز انتشارات علمی و فرهنگی، سال ۶۳، چاپ سوم.)

«مونتسکيو» دانشمند فرانسوی در کتاب روح القوانين مینويسد: «آزادى به انجام هر کارى که قانون اجازه داده است، میگويند.

“اسپيونزا” نيز در رساله مذهبی ، سياسی خويش میگويد: “مردم میتوانند حق قضاوت کردن و بيان آشکار قضاوت های خويش را به شرط آنکه معارض با صلح نباشد ، حفظ کنند.”

«موريس دوورژه» دربارة چهارچوب «آزادی» در دموكراسی مينويسد: «آيا با اعطای آزادی به دشمنان آزادی، به آنها اجازه داده نميشود كه آزادی را در هم بكوبند… دموكراسی به مخالفان خود اجازه بيان عقايدشان را ميدهد؛ ولی تا وقتی كه اين كار را در چارچوب روشهای دموكراتيك انجام دهند”.

در ماده چهارم اعلاميه حقوق بشر مورخه ۲۶ آگست ۱۷۸۹ آزادی را چنين تعريف می نمايد: «آزادی عبارتست از قدرت انجام هر گونه عملی كه به ديگری لطمه وارد نياورد.» در متن اعلاميه «حقوق بشر فرانسه» نيز آزادی از اطلاق افتاده و مقيد به حدود قانونی شده است: «آزادی آگاهی از افكار و عقايد از گرانبهاترين حقوق بشر است. بنابراين هر يك از افراد كشور، ميتوانند آزادانه هر چه ميخواهند بگويند، بنويسد و به چاپ برسانند؛ مگر مواردی كه قانون معين كرده باشد. در آن صورت تجاوز از آزادي مزبور، مستلزم مسووليت خواهد بود”.

همچنين بخش ۷۷ قانون اساسى دانمارك در تعريف آزادى بيان میگويد: ” هر شخصى حق دارد ايده و نظر خود را منتشر كند، بنويسد، و بگويد، مشروط بر آنكه بتواند در محکمه جوابگو باشد . پس می توان گفت آزادی بيان در حقوق بشر غرب محدود به دو شرط است :

یکی منافات نداشتن با احترام به حقوق و حيثيت افراد .

دومی منافات نداشتن با حفظ امنيت ملی, نظم سلامت و اخلاق عمومی.

بنابراين هيچ منطقی آزادي لجام گسيخته و بدون حد و مرز را در هيچ عرصه ای ـ از جمله در عرصه «بيان» و امثال آن ـ تأييد نميكند.

آزادى بيان به معناي آزادی افراد مختلف جامعه در اظهار عقيده و ديدگاه های خويش پيرامون مسائل مذهبی و توهین به مقدسات و سياسی به عنوان يکی از مهمترين حقوق و ارزشهای اسلامی است که تاثير بسيار شگرفی در رشد و شکوفايی استعدادهای فردی و تکامل مادی و معنوی جامعه و اصلاح ساختارهای مختلف آن به دنبال دارد.